सक्रिय ॲल्युमिनाचा परिचय आणि उपयोग

सक्रिय ॲल्युमिनाचा आढावा
सक्रिय ॲल्युमिना, ज्याला सक्रिय बॉक्साइट असेही म्हणतात, त्याला इंग्रजीमध्ये सक्रिय ॲल्युमिना म्हटले जाते. उत्प्रेरकांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या ॲल्युमिनाला सामान्यतः “सक्रिय ॲल्युमिना” म्हटले जाते. हा एक सच्छिद्र, अत्यंत विखुरलेला आणि मोठा पृष्ठभाग असलेला घन पदार्थ आहे. त्याच्या सूक्ष्मसच्छिद्र पृष्ठभागामध्ये उत्प्रेरणासाठी आवश्यक असलेले गुणधर्म असतात, जसे की अधिशोषण क्षमता, पृष्ठभागीय सक्रियता, उत्कृष्ट औष्णिक स्थिरता इत्यादी, त्यामुळे रासायनिक अभिक्रियांसाठी उत्प्रेरक आणि उत्प्रेरक वाहक म्हणून त्याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.
गोलाकार सक्रिय ॲल्युमिना प्रेशर स्विंग ऑइल ॲडसॉर्बंट हे पांढरे गोलाकार सच्छिद्र कण आहेत. सक्रिय ॲल्युमिनामध्ये एकसमान कणांचा आकार, गुळगुळीत पृष्ठभाग, उच्च यांत्रिक शक्ती आणि तीव्र आर्द्रताशोषकता असते. पाणी शोषल्यानंतर ते फुगत नाही किंवा त्याला तडे जात नाहीत आणि ते अपरिवर्तित राहते. ते बिनविषारी, गंधहीन असून पाण्यात आणि इथेनॉलमध्ये अविद्राव्य आहे.

ॲल्युमिना
ते पाण्यात अविद्राव्य आहे आणि संहत सल्फ्यूरिक आम्लामध्ये हळूहळू विरघळू शकते. त्याचा उपयोग ॲल्युमिनियम धातू शुद्ध करण्यासाठी केला जातो आणि तसेच ते मुशी, पोर्सिलेन, उष्णतारोधक साहित्य आणि कृत्रिम रत्ने बनवण्यासाठी कच्चा माल म्हणूनही वापरले जाते.
शोषक, उत्प्रेरक आणि उत्प्रेरक वाहक म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या ॲल्युमिनाला “सक्रिय ॲल्युमिना” म्हणतात. त्यात सच्छिद्रता, उच्च प्रकीर्णनक्षमता आणि मोठे विशिष्ट पृष्ठभाग क्षेत्रफळ ही वैशिष्ट्ये आहेत. याचा वापर जलशुद्धीकरण, पेट्रोकेमिकल, सूक्ष्म रसायन, जैविक आणि औषधनिर्माण क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.

ॲल्युमिनाची वैशिष्ट्ये
१. मोठे विशिष्ट पृष्ठक्षेत्रफळ: सक्रिय ॲल्युमिनाचे विशिष्ट पृष्ठक्षेत्रफळ मोठे असते. ॲल्युमिनाच्या सिंटरिंग प्रणालीवर योग्य नियंत्रण ठेवून, ३६० मी²/ग्रॅम इतके उच्च विशिष्ट पृष्ठक्षेत्रफळ असलेला सक्रिय ॲल्युमिना तयार करता येतो. NaAlO2 द्वारे विघटित झालेल्या कलिल ॲल्युमिनियम हायड्रॉक्साईडचा कच्चा माल म्हणून वापर करून तयार केलेल्या सक्रिय ॲल्युमिनामध्ये छिद्रांचा आकार खूप लहान असतो आणि त्याचे विशिष्ट पृष्ठक्षेत्रफळ ६०० मी²/ग्रॅम इतके उच्च असते.
२. समायोज्य छिद्र आकार रचना: सर्वसाधारणपणे, शुद्ध ॲल्युमिनियम हायड्रॉक्साईडसह बेकिंग करून मध्यम छिद्र आकाराची उत्पादने तयार केली जाऊ शकतात. ॲल्युमिनियम ग्लू इत्यादी वापरून सक्रिय ॲल्युमिना तयार करून लहान छिद्र आकाराची उत्पादने तयार केली जाऊ शकतात, तर ज्वलनानंतर एथिलीन ग्लायकोल आणि फायबर यांसारखे काही सेंद्रिय पदार्थ घालून मोठ्या छिद्र आकाराचा सक्रिय ॲल्युमिना तयार केला जाऊ शकतो.
३. पृष्ठभाग आम्लधर्मी असून त्यात चांगली औष्णिक स्थिरता आहे.

सक्रिय ॲल्युमिनाचे कार्य
सक्रिय ॲल्युमिना हा रासायनिक ॲल्युमिनाच्या श्रेणीत मोडतो, ज्याचा उपयोग प्रामुख्याने शोषक, जलशुद्धीकरण यंत्र, उत्प्रेरक आणि उत्प्रेरक वाहक म्हणून केला जातो. सक्रिय ॲल्युमिनामध्ये वायू, पाण्याची वाफ आणि काही द्रवांमधील पाणी निवडकपणे शोषून घेण्याची क्षमता असते. शोषण संतृप्त झाल्यावर, त्याला सुमारे १७५-३१५ अंश तापमानावर गरम केले जाऊ शकते. शोषण आणि पुनर्सक्रियण अनेक वेळा केले जाऊ शकते.
शोषक म्हणून वापरण्याव्यतिरिक्त, ते दूषित ऑक्सिजन, हायड्रोजन, कार्बन डायऑक्साइड, नैसर्गिक वायू इत्यादींपासून वंगण तेलाची वाफ देखील शोषून घेऊ शकते. तसेच, त्याचा उपयोग उत्प्रेरक आणि उत्प्रेरक आधार म्हणून आणि क्रोमॅटोग्राफिक विश्लेषणासाठी आधार म्हणून केला जाऊ शकतो.
याचा उपयोग उच्च फ्लोरीनयुक्त पिण्याच्या पाण्यासाठी डीफ्लोरिनेटिंग एजंट म्हणून (मोठ्या डीफ्लोरिनेटिंग क्षमतेसह), अल्काइलबेन्झिनच्या उत्पादनात फिरणाऱ्या अल्केन्ससाठी डीफ्लोरिनेटिंग एजंट म्हणून, ट्रान्सफॉर्मर तेलासाठी डीअ‍ॅसिडिफायिंग आणि रिजनरेटिंग एजंट म्हणून, ऑक्सिजन निर्मिती उद्योग, वस्त्रोद्योग आणि इलेक्ट्रॉनिक उद्योगात वायूसाठी ड्रायिंग एजंट म्हणून, स्वयंचलित उपकरणांमधील हवेसाठी ड्रायिंग एजंट म्हणून, तसेच रासायनिक खते, पेट्रोकेमिकल ड्रायिंग आणि इतर उद्योगांमध्ये ड्रायिंग एजंट आणि प्युरिफायिंग एजंट म्हणून केला जाऊ शकतो.